martes, 30 de octubre de 2012

Atuqmantawan k'usillumantawan

K'usillu es mono en quechua sureño. El equivalente para el quechua central es machin.
El ablativo -manta significa "en relación con, acerca de"
Thupa significa "brillante, luz, luminoso", del que se deriva Tupac. No confundir con tupa del español "topar".
Upa es una palabra que tiene una polisemia acentuada pues puede significar "tonto", "mudo", "sordo".
Upallaraqmi significa que todavía es "upita" cuando se hace referencia a un niño que aún no es consciente o no comprende la realidad, sin raciocinio.
Saya es "estar parado".
Supay wawa = supaypa wawan... aunque existe una diferencia sutil, en la que la forma sin marcación no tiene referencia directa: niño demoniaco (bandido, travieso).
El mismo análisis para Inti churi = Intip churin, en el primer caso traducimos como "hijo solar, divino"
Lo mismo para mayu aqu = mayup aqun, donde el primer caso indica la condición o calidad de la arena, en cambio en la segunda se trata de la arena de un río determinado conocido por el oyente y hablante.

El reanudador - ri
El interrogativo -taq

El verbo "pasa-" proviene del castellano "pasar" con un significado arcaico de morir (como en inglés pass out).

ñit'i es "aplastar" (con valor expresivo de la glotal que indica golpe, estrechez, además de la función general de valor expresivo).


sábado, 27 de octubre de 2012

Nuqa millakuni

¿Imaynallam?
Nuqapa sutiy Charmely. Abacaypi tiyani.
Willasqayki nuqa millakusqayta.
Nuqa millakuni runata mana rimaq kichwata.
Nuqa kusisqa kachkani runasimita yachasqayta.
Runakuna pinqakun kichwa rimayta nuqa millakuni.
 
[Cláusula relativa]
Conocidas como cláusulas adjetivas, son aquellas oraciones nominalizadas que modifican a un nombre.
a.     Plaza wañusqan runa = [Plaza wañu-sqa-n] runa (hombre muerto en la plaza)
b.     Wallpa suwaq atuq = [Wallpa suwa-q] atuq (zorro que roba gallinas)
c.     Papa tarpunan chakra = [Papa tarpu-na-n] chakra (chacra donde sembrará papa)
 Reanálisis


1.      ¿Imayna-lla-m?
2.      Nuqa-pa suti-y Charmely. Abacay-pi tiya-ni.
3.      Willa-sqa-yki nuqa milla-ku-sqa-y-ta.
4.      Nuqa milla-ku-ni runa-ta mana rima-q kichwa-ta.
      (Debe decir:
      "Nuqa mana kichwa rimaq runata millakuni" o
      "Nuqa millakuni runata mana qhichwa rimaqta" o
      "Nuqa millakuni runata mana qhichwata rimaqta")
      Nuqa kusi-sqa ka-chka-ni runasimi-ta yacha-sqa-y-ta.
     (Debe decir:
     "Nuqa kusisqa kachkani runa simi yachasqaymanta")
5.      Runa-kuna pinqa-ku-n kichwa rima-y-ta nuqa milla-ku-ni.
      (Debe decir:
      "Nuqa millakuni qhichwa rimayta pinqakuq runata" o
       "Nuqa millakuni qhichwa rimay pinqakuq runata"
 
Notas:
Correcciones gracias a Rodolfo Cerrón-Palomino.

domingo, 21 de octubre de 2012

Kichwapi Unay Willakuykuna 1

Kuraka Pawkar (Vilca)

Antash runakunapa llaqtan muyuqninpi hatun pirqakunata tiyachirqaku; llaqta muqu ukunpiñataq hatun machaykunata ruwarqaku maqanakuypi pakakunankupaq. Paykuna allpa-masin runakunawan allpata qichunakuqku.

muyuqninpi alrededor de
tiyachi erigir, colocar
muqu colina
ukhu interior
machay caverna
maqanakuy ocasión de guerra
pakaku- refugiarse
allpa terreno, tierra
qichunaku- disputarse una cosa entre dos o más personas, batallar entre sí,

Antash runakunas Larawkunawan allpata qichunakusqaku. Hanan urqupi Qarawanka kachitas qichunakuqku. Unay pachas chay qichunakuy kasqa, ispañulkunapa ñawpaqnintaraq. Qarawanka kachiqa Antash runakunapa allpanpis karqa. Chaysi Larawkuna Antash runakunata maqaspan Antash wayqukama qatimusqaku. Unaysá kuskamanta maqanakuy kasqa.

hanan elevado
unay antes; hace mucho tiempo
ñawpaq-ta antes
maqa  pegar; castigar; agredir
wayqu quebrada; aluvión
qhatimu- arreárselo; perseguir
khuska juntos, parejo

Maqanakuypi Larawkuna llalliptinkus, Antash kuraka Pawkar sutiyuq, Laraw apu kurakata kirichasqa kaynata nispam, “Maqanakuypi llallirquwankikum, manam chayllapichu qawanakunanchik, manaraqmi lliwniykuchu tukuniku; allpaykuta, kachiykuta apayta munaptiykichikqa, kirichasqayki waqaypi, kay muchkata wiqiwan huntachiypi llallinakusun, qam llallirquwaptiykiqa Qarawanka kachiykutam saqisqaykiku”.

llalli- aventajar; ganar
khirkicha- desafiar
lliw entero; todos
tuku- terminar, consumir
muchka mortero
llallinaku- vencer
hunta- llenar; colmar
huntachi- llenar; saciar
saqi- dejar; abandonar; permitir

Laraw kurakaqa qari tukuspas anri nisqa.
Hinaspankus iskaynin kurakakuna chinpan chinpan churanakuspanku, runankunapa ñawpaqninpi waqasqaku. Muchkaman pakchakuykuspankus waqasqaku llapa kallpankuwan, Pawkar kurakaqa nanayta qaparispansi waqasqa,
- Ayayay, ayayay, mamáy, ayayay, mamay... -nispan.

qhari viril; valiente
anri sí; cierto
iskaynin ambos
chinpa en frente
chura- poner
churanaku- desafiarse
kallpa fuerza, poder
wiksu- (wikru-) encorvarse
pakcha (aquí agazaparse, encorvarse)
qhapari- gritar, vociferar, llamar a voces
nanay dolor

Chayna waqasqanpis makinwan uyanta puqchikuykuspan tuqayninwan wiqinta huñuspa muchkata huntarqachisqa.
Chaynas Antash kurakata waqaypi, llallirquspa. Hinaptinsi Laraw runakunaqa llakisqa llaqtankuta kutisqaku mana Qarawanka kachita apaspanku. Pawkar kurakapa yachayninwan Antash allpakuna, Qarawanka kachinkuna mana makinkumanta asurqachu. Kanankaman chay allpakunaqa Antash runakunapa willkankunapa makinpi...

uya cara, rostro
thuqay saliva
huñu- juntar, reunir; sumar
phuqchi- fluir (aquí cubrirse [el rostro])
phuxtsu- (aimara) sacar con las manos
wiqi lágrima
asu- aproximarse (aquí retirarse)
yachay astucia
kuti- volver, retornar
willka sagrado; nieta *(aquí descendiente)

Video promocional


Qayna killakunapim Mathews chayamuqta rikurqani.
Pay turistaman wasiyta qurqani. Payñataqmi agradecimientomanta ingles rimayta yachachiwarqa.
Ima dudawan kaspaypas Mariapa restaurantenpi, utaq Franciscopa tallerninpi maskaq kani.
Llaqtanta kutinan kaptinqa, yuyarirquni kaykunata: Llapanchik kuska imatapas llaqtanchikpaq ruwaptinchikqa, mana qunqan alli allin zona turisticachiki llaqtanchik kanman.
Sapa turista kusiskusqa kutiriptinqa chunka turistam chayamunqa.
Mincetur turismo wiñaptinqa Peruqa wiñanqa.

 

Qayna killakunapim Mathews chayamuqta rikurqani.
Pay turistaman wasiyta qurqani. Payñataqmi agradecimientomanta ingles rimayta yachachiwarqa.
Ima dudawan kaspaypas Mariapa restaurantenpi, utaq Franciscopa tallerninpi maskaq kani.
Llaqtanta kutinan kaptinqa, yuyarirquni kaykunata: Llapanchik kuska imatapas llaqtanchikpaq ruwaptinchikqa, mana qunqan alli allin zona turisticachiki llaqtanchik kanman.
Sapa turista kusiskusqa kutiriptinqa chunka turistam chayamunqa.
Mincetur turismo wiñaptinqa Peruqa wiñanqa.